Nieuws

Met dit thema ligt het voor de hand dat de door de Werkgroep voor de Geschiedenis van de Cartografie georganiseerde studiedag, van 25 april 2012, ditmaal in Arnhem  is gehouden. In deze Kadastervestiging aan de mr. Kleffensstraat in Arnhem, is namelijk ook het Kadastermuseum gevestigd, met een  bezoek daaraan wordt deze studiedag afgesloten. In volgorde van opkomst wordt hierna kort verslag gedaan van deze zeer interessante studiedag. De inleiders – alle vier (oud) Kadastermedewerkers - schrijven samen 170 kadastrale dienstjaren achter hun naam. Geen gebrek aan ervaring dus. Dat wordt ook duidelijk gedurende de boeiende inleidingen van de sprekers. Twee van hen, te weten: Hans Giesbertz en Jan Stehouwer, zijn tevens onderzoeker/publicist  bij de Stichting Huis en Veldnamenonderzoek Kwartier van Nijmegen. De inleiding van Jan Stehouwer (landmeter en cartograaf) heeft als titel: "Het nut van de driehoeksmeting: Wat betekenden Frisius, Snellius en Krayenhoff voor de kwaliteit van de kartografie”. In een boeiend betoog belicht de inleider deze minder bekende taak van het Kadaster. Namelijk het begin 19e eeuw opzetten en in  kaart brengen door de bekende landmeter / medicus / vestingbouwer Krayenhoff (Nijmegen 1758- Nijmegen 1840) van een driehoeksnet over Nederland. Dit driehoeksnet vormde de basis van het meten en vastleggen van de percelen.   Links Snellius en rechts Krayenhoff Het onderwerp van Hans Giesbertz (landmeter / cartograaf) draagt als titel: "Van Schepenbank tot Kadaster aan de hand van de eigendomsregistratie in Nijmegen tussen 1650 en 1832”. De inleider weet waarover hij spreekt. Als vrijwillig medewerker van het Regionaal Archief in Nijmegen werkt  hij nauwgezet aan de registratie van de eigenaren van de stad Nijmegen in vroeger eeuwen. Een zeer belangrijke periode is in dit kader overbrugd, namelijk  vanaf 1650 tot aan de invoering van Kadaster in 1832. Het Regionaal Archief beschikt thans over een aaneensluitende eigendomssituatie van de 2400 huizen die de stad Nijmegen in 1650 telde. Vanaf 1410 zo licht de inleider toe wordt de eigendomsregistratie gehouden bij de plaatselijke Schepenbank. Tijdens die periode zorgt  de zogeheten Hopman, samen met zijn Wijkmeesters – voor inning van de belastinggelden. Ook dan al is eigendom het zekerste onderpand voor (onroerend- goed) belasting. Hans schetst aan de hand van originele voorbeelden van  ‘Protocollen van Bezwaar’ wat er zoal werd geregistreerd: hypotheekrechten, erfrecht en grondrente. Met prachtige voorbeelden van de desbetreffende registers, wordt het spoor van een perceel via deze protocollen gevolgd vanaf de registratie op de Schepenbank tot 1811 als deze wordt opgeheven. Dit is het gevolg van de invoering van de hypotheekregisters, gevolgd in 1832 door het Kadaster. Deze invoering danken we aan de toenmalige bezetter van Nederland: keizer Napoleon van Frankrijk. Hans Giesbertz sluit zijn boeiende betoog af met een praktische verwijzing naar de website van het Regionaal Archief, via welke de bezoeker daarvan kan afdalen naar de Historische Atlas van Nijmegen, waarin hij samen met collega’s de eigendomsregistratie van deze oudste stad van Nederland heeft vastgelegd. Wim Kamphorst (landmeten en Rijksdriehoeksmeting) neemt de bezoekers mee naar de tijd dat landmeter nog een avontuurlijk en soms zelfs een romantisch beroep was. De titel van zijn inleiding luidt: "Van landmeten in 1832 tot hedendaagse gegevensinwinning. De wereld van maten, instrumenten en nauwkeurigheden”. Zacharias Klaasse (beleidsmedewerker bij  de Concernstaf van het Kadaster en Conservator van het Kadaster Museum) houdt op de van hem bekend  humoristische  wijze een voordracht over de totstandkoming van het Kadaster Museum, onder de titel: "200 jaar Kadastergeschiedenis en een poging tot bewaring". Thans is op de 5e verdieping van het Kadastergebouw  in Arnhem een zeer interessante en som zelfs spectaculair te noemen verzameling kadastrale meet-, reken-, en tekeninstrumentarium, alsmede registers, (instructie)boeken en atlassen verzameld. Ook het  materiaal van de Topografische Dienst  - welke thans tot het Kadaster behoort – is in het prachtig ingerichte Kadastermuseum te bewonderen. Bewondering en waardering dat  zijn ook  de gevoelens waarmee de ruim 40 deelnemers deze studiedag afsloten. Jan van Eck

Jan Stehouwer

Cartograaf Hans Giesbertz

Landmeter in de tijd van Napoleon

Nadat in 1938 de N.V. Nederlandse Spoorwegen werd opgericht verviel bijna alle spoorweginfrastructuur van haar diverse voorgangers aan de Nederlandse Spoorwegen. De NS werd eigenaar en beheerder van bijna het volledige spoorwegnet van Nederland. Ook staatsspoorlijnen kwamen in handen van de NS. De Nederlandse Spoorwegen heeft daarna de grenzen van de eigendommen aangegeven met NS grensstenen. Deze grensstenen staan nog in heel Nederland. Een aantal van deze grensstenen, gelegen tussen het zweefvliegveld Malden en het station Molenhoek, hebben wij gefotografeerd.   Het Nederlandse spoorwegnet is het op twee na drukste spoorwegnet ter wereld en het drukste in Europa. In verhouding tot de bevolking of de lengte van het spoor is het Nederlandse spoorwegnet zelfs het drukste ter wereld. De NS is tot op heden de grootste gebruiker van dit net. Door de privatisering is Veolia nu gebruiker van de spoorlijn Nijmegen naar Roermond.

Aan de Rijksweg van Nijmegen naar Mook staat deze provinciegrenssteen in het dorp Molenhoek. Deze ronde hardstenen provinciepaal dateert uit ca. 1900. In de rubriek Grenspalen bij het onderwerp Grensstenen vindt U een artikel over deze steen.

Verder is er onder Links een mooie nieuwe website toegevoegd. Deze heet: Speuren naar bosgeschiedenis. Ga mee op ontdekkingsreis in het verleden. Ontdek het historisch erfgoed in de bossen van de Euregio Rijn-Waal, van de Veluwe en het Bergherbos tot over de grens in Noordrijn-Westfalen. Duizenden jaren heeft de mens in het bos geleefd en gewerkt. Wie de sporen van dat verleden leert herkennen, gaat het bos met heel andere ogen bekijken.

Friedrich Gorissen(1912-1993), de voormalige stadsarchivaris van Kleef, tevens museumdirecteur aldaar, zette zijn naam onder ruim achthonderd grotere en kleinere publicaties over de geschiedenis van Kleef en omgeving, maar keek ook over grenzen heen. In de kring van historisch onderzoekers in Nijmegen is hij een begrip: Gorissen werd hier vooral bekend vanwege de uitgave van de Stedeatlas van Nijmegen en het baanbrekende onderzoek dat eraan vooraf ging. In 2012 wordt het honderdste geboortejaar van de in 1993 overleden (kunst)historicus gevierd. Friedrich Gorissen werd op 19 april 1912 in Kleef geboren als zoon van een groentehandelaar. Door de wekelijkse tocht naar de Nijmeegse groentemarkt op maandagmorgen leerde hij in zijn jeugd Nijmegen kennen. Het was de rector van zijn lagere school die zijn interesse in geschiedenis wekte met verhalen over de historie van de Kleefse huizen en straten. Als gymnasiast op Gaesdonck kwam hij in aanraking met archieven en raakte hij erdoor gefascineerd. Na een afgebroken architectuurstudie in de destijds Duitse havenstad Dantzig keerde Gorissen terug naar Kleef, waar hij zich vanaf 1933 toelegde op het beschrijven van de oorkonden van het Klever stift. Dit archief zou de basis vormen voor zijn talrijke historische bijdragen. In 1938 ging hij geschiedenis studeren aan de universiteit van Keulen. Al het jaar daarop haalde hij een mondelinge test summa cum laude. Voor zijn promotieonderzoek richtte hij zich op de historische topografie van de stad Kleef. De Tweede Wereldoorlog gooide echter roet in het eten: Gorissen werd in de Wehrmacht opgenomen, naar België en het Oostfront gezonden en wist uiteindelijk uit een Russisch krijgsgevangenenkamp te ontsnappen. Pas in 1952 zou hij promoveren. Na de oorlog keerde Gorissen terug naar zijn vrouw en zes zoons – later zou hij nog twee dochters krijgen. Om de kost te verdienen ontwierp hij als architect in de naoorlogse jaren verschillende huizen in Kleef en omgeving. Hij begon daarnaast weer historische werken te schrijven, vooral over de historisch-geografische ontwikkeling van Kleef en de nederzettingsgeschiedenis van de omgeving. Gorissen sloot zich aan bij het Gesellschaft für rheinische Geschichtskunde en gaf namens dit genootschap in 1952 een stedeatlas uit van Kleef, een jaar later gevolgd door een soortgelijke atlas van Kalkar. In beide werken maakte hij aan de hand van geschreven bronnen de ruimtelijke ontwikkeling van de steden zichtbaar. Na drie jaar intensief archiefonderzoek verscheen in 1956 de Stedeatlas van Nijmegen. Kon hij voor de atlas van Kleef nog uit zijn eigen manuscripten putten, voor de Nijmeegse versie moest Gorissen bronnenmateriaal bewerken dat nooit eerder toegankelijk was gemaakt, zoals de moeilijk leesbare Nijmeegse schepenprotocollen. De Stedeatlas van Nijmegen wordt nog altijd gezien als een belangrijke bijdrage aan de stedelijke geschiedschrijving. Boven en rechts: kaarten uit de Stedeatlas Nijmegen. De kaarten geven de stad en haar omgeving aan ca. 1830. De basis voor deze kaarten, zijn de oudste kaarten uit het archief van het Kadaster Nijmegen, de zogenaamde minuutplans van de kadastrale gemeenten Nijmegen, Hatert en Neeerbosch. Voor de hulp van het gebruik van de minuutplans bedankt Gorissen in een noot de kadastermedewerker Jan ter Roller. Ook vermeldt hij nog dat de in de tekst genoemde perceelnummers de oudste kadasternummers zijn. Uit zijn onderzoek voor de Stedeatlas kwam in 1954 een publicatie voort over Jan Maelwael en de Gebroeders van Limburg. Daarin toonde hij aan dat de herkomst van deze wereldberoemde boekverluchters in Nijmegen lag. Het zou de basis leggen voor de vele activiteiten die sinds 2003 in Nijmegen plaatsvinden rondom de Gebroeders van Limburg.                      Bron: Bijlage persbericht Gemeente Nijmegen RAN 5 april 2012

Tussen Mook en Middelaar staat deze grenssteen bij de Mookerplas, aan de Katerbosseweg daar waar deze weg afbuigt naar de Lambertusweg. Deze hardstenen paal markeert de grens die bijna tot aan het einde van de 18e eeuw heeft bestaan tussen de voormalige hertogdommen Gelre en Kleef. Mook hoorde vanaf 1473 bij het hertogdom Kleef en Middelaar hoorde tot het hertogdom Gelre. Deze steen kan dus al in 1473 geplaatst zijn toen Mook overging van Gelre naar Kleef. In de rubriek Grenspalen bij het onderwerp Grensstenen vindt U een artikel over de geschiedenis van de steen.

Onder Het Kadaster hebben we een nieuw onderwerp geplaatst, namelijk de Topografische Dienst. De Topografische Dienst viel vroeger onder het Ministerie van Defensie en is per 1 mei 2004 een onderdeel van het Kadaster geworden. De Topografische Dienst is inmiddels volledig geïntegreerd in de organisatie van het Kadaster. De vestingplaats Emmen is opgeheven en het personeel werkt nu bij het Kadaster in Zwolle of Apeldoorn. Als eerste onderwerp van de Topografische Dienst beschrijven we de lithostenen waarmee de tekenaars / graveerders werkten. De toenmalige graveurs maakten ware kunstwerken. Uit de vrije hand werd de kaart in spiegelbeeld gegraveerd. Het graveren van een blad 1:50.000 vergde twee jaar.

Voor de Tweede  Wereldoorlog werden er op de hoeken van de percelen vaak grensstenen gezet. De grensstenen op het platteland waren meestal grote zwerfkeien en in de stad werden grenspalen van natuursteen gebruikt met daarop in het midden een kruis. Deze grenspalen werden helemaal in de grond gezet zodat alleen de bovenkant te zien was. De meeste grenspalen zijn in de loop van de tijd verdwenen, vooral door het plaatsen van muren en schuttingen op de grens. Als je goed kijkt zie je toch nog af en toe een grenssteen. Op de St. Annastraat ter hoogte van de Slotemaker de Bruïneweg vind je nog een aantal grensstenen. Hier hebben ze vaak de scheidingsmuur precies laten uitkomen op de grenssteen. Enkele voorbeelden daarvan hebben we gefotografeerd. Zie foto’s rechts. Tegenwoordig worden er geen stenen grenspalen meer geplaatst, maar houten piket paaltjes en deze zijn snel verdwenen of verplaatst.   Een grenssteen vind je rechts onder het scheidingsmuurtje bij dit oude huis St. Annastraat 440. Op de tekening hieronder heeft het huis het kadasternummer Hatert sectie C perceelnummer 4414.  Wat verder opvallend is aan het huis St. Annastraat 440 is het jaar 1899 op de gevel. Want wij hebben een kaart van het Kadaster uit het jaar 1867 en daar staat op dezelfde plaats al een huis met dezelfde vorm. Misschien is in 1899 het vorige huis gesloopt en het huidige huis gebouwd? Voor de volledigheid de omnummering van het kadasternummer Hatert C 4414 naar C582 en 583. Nummer C4414 komt uit nummer C3695 en dit nummer komt uit de nummers C582 en C583.    Boven links: kaart uit 1940 met adres en kadasternummer, afkomstig uit het Regionaal Archief Nijmegen. Rechts boven: huidige kaart met huisnummer, afkomstig uit de Historische @tlas Nijmegen.

Kadasterkaart uit 1867, afkomstig uit Kadaster Arnhem.

Op de website is een nieuwe rubriek gezet en wel Processen-Verbaal gemeentegrenzen. Eerst wordt er in de rubriek een algemene beschrijving gegeven wat er te vinden is in een Proces-Verbaal van grensbepaling. Daarna volgt de letterlijke beschrijving van het Proces-Verbaal per kadastrale gemeente. De bedoeling is om regelmatig een Proces-Verbaal uit het Kwartier van Nijmegen te publiceren. Vandaag zijn we begonnen met het Proces-Verbaal Nijmegen.